بانک مرکزی نباید خود منبع و منشاء بروز مشکل در اقتصاد باشد. رابرت لوکاس***اصطلاح اقتصاد سیاسی هم از اقتصاد سیاسی اولیه و هم از آنچه علم اقتصاد رایج به معنای نئوکلاسیکی آن دانسته می‌شود، متفاوت است. کلارک*** کشاورزان، تولیدکنندگان و تجار عوامل اصلی پیشرفت اقتصادی هستند. این تجارت آزاد با آزادی مالکیت و رقابت است که کشاورزان، تولیدکنندگان و تجار را وا می دارد تا بازارها را گسترش دهند. آدام اسمیت

      

iranelect

کد خبر: ۷۳۰۳
تاریخ انتشار: ۵۸ : ۱۴ - ۰۵ شهريور ۱۳۹۶
جایگاه دیپلماسی اقتصادی در ایران کجاست
ایران از نظر سیاسی با کشورهایی مانند عراق، روسیه، سوریه و قطر روابط نزدیکی دارد؛ اما در حوزه دیپلماسی اقتصادی نتوانسته سهمی از این روابط سیاسی را برداشت کند به طور مثال درباره عراق که ایران یکی از حامیان این کشور است و از نظر نظامی هم همکاری زیادی با یکدیگر دارند؛ آمار نشان می‌دهد گردش عراق در زمینه تجارت به خصوص در سال‌های اخیر به سمت دیگر کشورها بوده است...

شبکه اقتصاد سیاسی- فریبا رحمانی: شاید تصورش کمی سخت باشد؛ اما یکی از مهم‌ترین دلایل عقب ماندن ایران از گردونه تجارت جهانی و سهم ناچیز کشور از صادرات، به حاشیه راندن دیپلماسی اقتصادی است. بر اساس آخرین آمارها از سازمان تجارت جهانی، سهم ایران از صادرات به چهارده کشور  منطقه فقط 2/5 درصد است. این در شرایطی است که روسیه، عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، عمان، امارات، ازبکستان، قزاقستان، سوریه و لبنان با جمعیت ۵۹۰ میلیون نفر، حدود ۸۸۷ میلیارد دلار واردات کالا و خدمات از یکدیگر داشته اند . هرچند به تازگی محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه از احیای معاونت اقتصادی در وزارتخانه متبوعش خبر داده ، اما ایا نوسازی دیپلماسی اقتصادی در این چهار سال پیش رو می‌تواند بازارهای از دست رفته ایران را بازگرداند؟

گرچه ایران از نظر سیاسی با کشورهایی مانند عراق، روسیه، سوریه و قطر روابط نزدیکی دارد؛ اما در حوزه دیپلماسی اقتصادی نتوانسته سهمی از این روابط سیاسی  را برداشت کند به طور مثال درباره عراق که ایران یکی از حامیان این کشور است و از نظر نظامی هم همکاری زیادی با یکدیگر دارند؛  آمار نشان می‌دهد گردش عراق در زمینه تجارت به خصوص در سال‌های اخیر به سمت دیگر کشورها بوده است. آمارها می‌گوید فقدان دیپلماسی اقتصادی سبب شده از سال ۹۱ تا ۹۵ صادرات ایران به عراق از 6/4 میلیارد دلار به ۶ میلیارد دلار کاهش پیدا کند. این فقط نمونه کوچکی از نتیجه‌های نادیده گرفتن دیپلماسی اقتصادی در کشور است. از طرف دیگر شناخت ناکافی تجار از بازارهای جهانی و کشورهایی که می‌توانست مقصد کالاهای ایرانی باشد، به کاهش روابط تجاری ایران با سایر کشورها دامن زده است.  

نقش رایزنان بازرگانی و سفیران

دیپلماسی اقتصادی قدمت دیرینه میان کشورها دارد و سال‌ها و حتی در قرن‌های گذشته تجارت، اساس رابطه با دیگر ممالک بوده است. در ایران هم روابط سیاسی مسبب بسیاری از رفت‌و آمدهای تجاری اقتصادی شده است، حتی در دوره‌هایی بدون اینکه روابط سیاسی با برخی کشورها داشته باشیم، اما روابط تجاری همچنان برقرار بوده است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ایران می‌توانست نقش مهمی از نظر تجاری در این منطقه داشته باشد، اما به دلیل نبود استراتژی سیاسی که منجر به گسترش روابط تجاری شود، بازارهای زیادی را ایران از دست داد. چرا که نه تجار تجربه کافی داشتند و نه سازمان و نهادی برای استفاده از ظرفیت‌های سیاسی در راستای گسترش روابط  اقتصاد وجود داشت. به همین دلیل کشوری مانند ترکیه به راحتی توانست از ضف ایران در این استفاده و در این کشورها نفوذ کند. 

دیپلماسی اقتصادی در ایران فراز و فرودهای بسیاری داشته است. برای نخستین بار معاونت اقتصادی در وزارت امور خارجه در دوران ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی ایجاد شد و در دولت نهم به دلیل فقدان تربیت دیپلمات اقتصادی توانمند و همینطور بی‌توجهی به این ابزار مهم در تجارت، کم کم تضعیف و به حاشیه رانده شد. تکلیف رایزن‌های بازرگانی هم مشخص است. این پست در سفارت‌های ایران در کشورهای دیگر به پستی تشریفاتی بدل شده و عملا بدون هیچ خروجی در سفارت‌ها مستقر هستند. نزدیک به 25 رایزن در 25 کشور دنیا حضور دارند؛‌ اما گفته فعالان بخش خصوصی عملا هیچ کارایی که منجر به گسترش روابط تجاری باشد، ندارند. اتاق بازرگانی تهران هم گزارشی منتشر کرده بود که نشان می‌داد ترکیه در حال حاضر تنها در قاره آسیا بیش از  31 رایزن بازرگانی (در افغانستان، امارات عربی متحده، چین، هنگ کنگ، کره جنوبی، هند، عراق، ایران، فلسطین اشغالی، ژاپن، کویت، لبنان، مالزي، سنگاپور، پاکستان، سوریه، عربستان سعودي، اردن،بحرین، تایلند، اندونزي، قطر، یمن، عمان، فیلیپین، مغولستان و ...) دارد. برخی از رایزنان به سبب برخورداري از کادر مجهز و توانایی مدیریت قوي قادرند که چندین کشور را در یک منطقه تحت پوشش فعالیت خود در آورند. سهم 20 درصدی تجارت جهانی در تولید ناخالص داخلی کشورها در سال‌های اخیر سبب شده تا نقش رایزنان بازرگانی پررنگ‌تر و گسترش روابط تجاری محور روابط بسیاری از کشورها با یکدیگر باشد.

در مورد سفیران هم شرایط به همین منوال است. مهم‌ترین شاخص و اولویت سفیران ایرن در دیگر کشورها، بر اساس اولویت‌های سیاسی و نظامی تعریف شده است و اقتصاد تقریبا جایگاهی در این اولویت‌ها ندارد. از طرف دیگر به گفته کارشناسان، بسیاری از دانش‌آموختگان دانشکده وزارت امور خارجه در عرصه‌هایی همچون دیپلماسی عمومی، دیپلماسی دوجانبه یا چندجانبه، علوم سیاسی و روابط بین‌الملل آموزش دیده‌اند و کمتر مسائل اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. درواقع در این آموزش‌ها جنبه‌های سنتی کار دیپلماسی مورد توجه بوده است و نگاه اقتصادی بر این آموزش‌ها حاکم نیست.

در ایران دیپلماسی اقتصادی وجود ندارد

مسعود دانشمند رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و امارات، معتقد است که دیپلماسی اقتصادی در ایران وجود ندارد. او در گفت‌وگو با شبکه اقتصاد سیاسی تاکید دارد که «در ایران همه مسائل تحت تاثیر سیاست است، اما دیپلماسی سیاسی در خدمت دیپلماسی سیاسی است و دیپلماسی اقتصادی در این میان جایگاهی ندارد. در کشور ما مبنا سیاست است و اقتصاد دنباله‌رو سیاست.»

به گفته این عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران «وزارت امور خارجه باید بسترساز روابط تجاری و توسعه اقتصادی باشد، اما وزارت خارجه ما به تازگی بعد از سال‌ها قرار است معاونت اقتصادی را فعال کند. البته این پست به تنهایی کارساز نیست، بلکه رایزنان بازرگانی هم باید در تمامی سفارت‌خانه فعال باشد. رایزن‌ها باید بنیان اقتصادی داشته باشند و از کانال بازار، وزارت صنعت و وزارت امور خارجه انتخاب شوند.»

عباس آرگون عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران هم می‌گوید: «معاونت اقتصادی در وزارت امور خارجه زمانی کارآیی خواهد داشت که با لایه‌های زیرین بخش‌های اقتصادی کشور مانند اتحادیه‌های صنعتی و تولیدی و همینطور وزارت صنعت، معدن و تجارت در ارتباط باشد.»

او بر این باور است که «اولویت دادن به توسعه فعالیت‌های اقتصادی با کشور‌های مختلف و با انعقاد موافقتنامه‌های تجارت ترجیحی، تجارت آزاد و حضور فعال در سازمان‌های منطقه‌ای می‌تواند به توسعه صادراتی کشور کمک بیشتری کند.»

به نظر می‌رسد نقش ضعیف و کمرنگ رایزنان بازرگانی و سفیران در پیشبرد دیپلماسی اقتصادی آنجا نمود بیشتری پیدا می‌کند که با وجود برداشته شدن برخی محدودیت‌های تجاری پس از برجام، ایران در جذب سرمایه‌گذاری خارجی چندان موفق نبوده است. بر اساس گفته‌های حسن روحانی رئیس جمهوری کشورمان، ایران به 50 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی نیاز دارد. رقمی که شاید بخشی از آن در این سال‌ها می‌توانست با دیپلماسی اقتصادی قوی تامین شود. با این حال برخی تحلیلگران هم معتقدند تا زمانی که رانت و فساد و نبود شفافیت در کشور وجود دارد کاری از دست دیپلماسی اقتصادی هم ساخته نیست.

نام:
ایمیل:
* نظر:
دیگر رسانه ها
آرشیو